Việt Nam thời Tam Quốc ( 179 - 280). P.3: Các cuộc chiến ở mặt trận Giao châu

III. Các cuộc chiến tại Giao Châu:

Giao châu thời này có thể chia thành 4 giai đoạn:
1/ Hỗn loạn tiền Sĩ Nhiếp ( 180 - khoảng năm 200)
2/ Giai đoạn Sĩ Nhiếp cai trị ( khoảng năm 200 - 227)
3/ giai đoạn thuộc Ngô ( 227 - 263)
4/ giai đoạn Tấn - Ngô ( 263 - 280)


3.1. Hỗn loạn tiền Sĩ Nhiếp ( 180 - khoảng năm 200)

Nội dung ẩn:

- ( 178 – 181): khởi nghĩa Lương Long VS Đông Hán:
Địa bàn: quận Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố, Thương Ngô, Nam Hải
Triều vua TQ: Hán Linh Đế Lưu Chí ( 168 – 189)
Tướng lãnh đạo đàn áp: huyện lệnh Lan Lăng Chu Tuấn*

Nội dung ẩn:

Theo threekingdom wiki, Lương Long sinh ra ở bộ Giao Chỉ, gốc hình như là 1 tù trưởng tộc người Wuhu ở Hợp Phố. Lương Long liên kết được với người Ô Hử ( 1 dân tộc thiểu số nào đó ở biên giới Việt – Trung ngày nay), thái thú Nam Hải là Khổng Chi, thái thú Thương Ngô là Trần Thiều (陳绍 ) nên quân lực đến mấy vạn. Thứ sử Chu Ngung đóng cửa thành cố thủ. Nhà Hán sai huyện lệnh Lan Lăng là Chu Tuấn chỉ huy 5000 quân triều đình lẫn tự chiêu mộ từ quê nhà, sau đó còn huy động quân 7 quận* tiếp ứng mà đàn áp, giết hết bọn Lương, Khổng, Trần. Tàn quân đầu hàng đến vài vạn

* Chu Tuấn: cũng chính là Chu Tuấn đã cùng Hoàng Phủ Tung, Lư Thực đánh giặc Khăn Vàng mà Tam Quốc Diễn Nghĩa nhắc đến. Ông này có 2 con trai là Chu Phù ( Zhu Fu) và Chu Hao ( Zhu Hao) mà chúng ta sẽ được gặp mặt về sau.
* An Nam Chí Lược ghi 7 quận đều là các quận thuộc bộ Giao Chỉ, chỉ trừ 2 quận trên đảo Hải Nam. Nếu thế thì có nghĩa là quân nổi dậy vẫn còn giằng co chứ chưa chiếm hết bộ Giao Chỉ.

- 184: khởi nghĩa ? VS Đông Hán:
Địa bàn: khó nói
Triều vua TQ: Hán Linh Đế Lưu Chí ( 168 – 189)
Tướng lãnh đạo đàn áp: không có

Nội dung ẩn:

Quân lính trong châu ghét thứ sử Chu Ngung nên họp nhau bắt giết ông này, sau đó cử người lên kinh kể tội Chu Ngung, xin nhà Hán điều quan mới sang thay. Nhà Hán sai Giả Tung sang thay. Tung là quan tốt, coi việc trong 3 năm không có chuyện gì.

- ( khoảng giữa 184 – 187 - 200): khởi nghĩa? VS Đông Hán:
Địa bàn: quận Nhật Nam
Triều vua TQ: Hán Linh Đế Lưu Chí ( 168 – 189)/ Hán Hiến Đế Lưu Hiệp ( 189 – 220)*
Tướng lãnh đạo đàn áp: ?

Nội dung ẩn:

Hoàng Cái ở Nam Hải* làm thái thú Nhật Nam. Khi đến nơi, thấy đồ cung đốn trần thiết* không đủ, đánh chết người chủ bạ. Ngay sau đó liền bị người ta nổi lên đánh đuổi.

* Không biết có phải bác Hoàng Cái nổi tiếng đó không
* không hiểu là đồ gì.

- ( khoảng giữa 184 – 187 - 200): các quan chém nhau ở Cửu Chân:
Địa bàn: quận Cửu Chân
Triều vua TQ: Hán Linh Đế Lưu Chí ( 168 – 189)/ Hán Hiến Đế Lưu Hiệp ( 189 – 220)*
Tướng lãnh đạo đàn áp: ?

Nội dung ẩn:

Thái thú Cửu Chân là Đạm Manh mở tiệc mừng bố vợ Chu Kinh, mời các quan đến dự. Khi nhậu say, có công tào Phan Hâm đứng dậy múa, còn nài nỉ Chu Kinh múa theo nhưng không được. Đạm Manh cho thế là xúc phạm mình nên nổi giận giết Hâm, không ngờ sau đó bị em của Phan Hâm kéo đến giết báo thù.

Sĩ Nhiếp lúc đó làm thái thú Giao Chỉ, nghe tin liền kéo quân vào đánh cứu nhưng không được.

- 187/190s/200*: khởi nghĩa? VS Đông Hán:
Địa bàn: quận Giao Chỉ
Triều vua TQ: Hán Linh Đế Lưu Chí ( 168 – 189)/ Hán Hiến Đế Lưu Hiệp ( 189 – 220)*
Tướng lãnh đạo đàn áp: ?

Nội dung ẩn:

Chu Phù, con của Chu Tuấn, đến làm thứ sử Giao Chỉ. Phù bóc lột ngang ngược, cho nhiều người cùng làng là bọn Lưu Bao, Lưu Ngạn chia nhau làm trưởng lại để cùng vơ vét *. Dân chúng nổi dậy, Chu Phù không chống nổi phải bỏ thành mà chạy, bị quân nổi dậy giết chết. Anh em Sĩ Nhiếp ( Nhiếp hiện làm thái thú quận Giao Chỉ) nhân đó dâng thư tự tiến cử, nên Sĩ Nhất, Vĩ, Vũ được cử làm thái thú Hợp Phố, Cửu Chân, Nam Hải. Riêng Sĩ Nhiếp làm thứ sử bộ Giao Chỉ *.

Nhiếp giữ yên Giao Chỉ, trọng đãi nho sĩ TQ chạy sang tỵ nạn, thích đọc Lã Thị Xuân Thu, tin rằng truyền bá Nho giáo thời này không nhẹ. Nhiếp sau thần phục Đông Ngô. Khi Tôn Quyền sai Bộ Chất sang làm thứ sử, cho Nhiếp làm tả tướng quân, các con làm trung lang tướng. Nhiếp không chống lại mà còn có công dỗ bảo thổ hào ở Ích châu mang dân dâng quận xin phụ thuộc Đông Ngô.

* Toàn Thư chép xảy ra năm 187. Three kingdoms wiki cho biết xảy ra trong những năm 19X. Riêng An Nam Chí Lược chép sự kiện diễn ra năm 200. Không rõ nguồn nào chính xác, tạm tin vào Toàn Thư.
* Sĩ Nhiếp lên làm thứ sử và ổn định bộ Giao Chỉ vào năm nào, các nguồn cũng không ghi thống nhất, chỉ biết là sau khi Chu Phù chết. Toàn Thư và An Nam Chí Lược chép việc này tuy giống nhau nhưng ANCL lại nhét tới 3 ông thứ sử vào giai đoạn giữa Chu Phù và Sĩ Nhiếp.
* Toàn Thư miêu tả sự việc qua lời kể của thái thú Hợp Phố Tiết Tông với vua Đông Ngô vào năm 231.

- 192: khởi nghĩa Khu Liên VS Đông Hán:
Địa bàn: quận Nhật Nam
Triều vua TQ: Hán Hiến Đế Lưu Hiệp ( 189 – 220)
Tướng lãnh đạo đàn áp: ?

Nội dung ẩn:

Nhân tình hình nhà Hán hỗn loạn, Khu Liên khởi nghĩa thành công, lập ra nước Lâm Ấp.

- ( 201 – 202): bộ Giao Chỉ VS Kinh châu*:
Lãnh đạo Giao Chỉ: thứ sử Giao Chỉ Trương Tân/ thái thú Thương Ngô Ngô Cự
Lãnh đạo Kinh châu: Lưu Biểu/ thứ sử Lại Cung/ thứ sử Ky Vô Hạp

Nội dung ẩn:

Mới đầu, thứ sử bộ Giao Chỉ là Trương Tân ( người Nam Dương) có hiềm khích với Lưu Biểu nên hàng năm đều đem quân đánh Kinh châu. Sau, Tân bị bộ tướng Khu Cảnh giết chết.

Tân chết, Lưu Biểu sai Lại Cung sang làm thứ sử Giao Chỉ. Cung “ tính tình hiền lành, cẩn thận, không thạo việc đại”, ngồi chưa nóng chỗ thì bị thái thú quận Thương Ngô là Ngô Cự nổi lên đánh đuổi*. Lưu Biểu lại sai Ky Vô Hạp sang làm thứ sử. Số phận Hạp ra sao không được chép.

* Chỉ An Nam Chí Lược chép sự kiện này
* Lại Cung chạy khỏi Giao Chỉ, sau theo Lưu Bị, làm đến chức Thái Thường

- 202: khởi nghĩa ? VS Đông Ngô*:
Địa bàn: quận Cửu Chân
Triều vua TQ: Đông Ngô Đại Đế Ngô Tôn Quyền ( 222 – 252)
Tướng lãnh đạo đàn áp: Thái thú Cửu Chân Chu Trị

Nội dung ẩn:

Vua Đông Ngô Ngô Tôn Quyền phái Chu Trị làm thái thú Cửu Chân. Trị đến đây, ra quân “đánh yên quân mọi và Việt”.*

* Chỉ An Nam Chí Lược chép sự kiện này. Sau ông này đến lượt Sĩ Nhiếp làm thứ sử Giao Chỉ.
* như vậy có lẽ là từ sau khi Khu Liên khởi nghĩa năm 192 đến nay, Cửu Chân nổi dậy liên tục mà không ai đánh dẹp.

3.2. Giai đoạn Sĩ Nhiếp cai trị ( khoảng năm 200 - 227)

Nội dung ẩn:

- ( 227 – 231): kháng chiến chống Ngô của họ Sĩ
Địa bàn: bộ Giao Chỉ
Triều vua TQ: Ngô Tôn Quyền
Tướng lãnh đạo đàn áp: thứ sử Quảng châu Lữ Đại

Nội dung ẩn:

Sĩ Nhiếp chết. Ngay năm sau, Tôn Quyền liền cắt quận Uất Lâm, Thương Ngô, Nam Hải ra khỏi Giao Châu, lập thành Quảng Châu. Bổ quan lại vào trấn nhậm 2 châu. Thứ sử Giao châu mới là Đái Lương xuống đến Hợp Phố thì Sĩ Huy ( con Sĩ Nhiếp) đã tự phong làm thái thú và quyết chống lại.

Bấy giờ có 1 lại viên là Hoàn Lân cố can Huy, bị Huy đánh chết luôn. Anh của Lân là Hoàn Trị, con Lân là Hoàn Phát nổi giận kéo quân đánh Huy. Đánh suốt mấy tháng không hạ được thành, bèn giảng hòa với Sĩ Huy rồi bãi binh.

Vừa lúc đó thì Lữ Đại kéo quân từ Quảng châu đến họp cùng Đái Lương tiến xuống, giở trò chiêu dụ anh em họ Sĩ ra chịu tội, hứa tha tội chết. Nhưng khi 6 anh em Huy đến thì bắt lại chém hết.

Chỉ còn 3 trung lang tướng Sĩ Nhất, Vĩ, Khuông ( Nhất, Vĩ làm thái thú Hợp Phố và Cửu Chân) sống sót, sau mới ra hàng. Tôn Quyền tuy tha cho, nhưng vài năm sau vẫn kiếm cớ giáng tội mà giết đi. Đến khi Sĩ Ngẩm – con của Sĩ Nhiếp, làm con tin ở Ngô, khi xảy ra chuyện thì bị giáng xuống làm thứ nhân – qua đời, 2 đại tướng cũ của Sĩ Huy là Hoàn Trị, Cam Lễ lại nổi lên đánh Lữ Đại. Đại đánh bại cả, lại tiến đánh vào Cửu Chân chém bắt hàng vạn người.* Ngay sau đó, Quảng châu sát nhập vào Giao châu như cũ. Tuy vậy, “ Giao châu tuy rằng tạm yên, nhưng bọn giặc lâu năm ở huyện Cao Lương – quận Hợp Phố - và 4 quận Nam hải, Thương Ngô, Uất Lâm, Châu Nhai vẫn họp nhau trộm cướp.”

* Nghe thế đủ thấy bọn Sĩ Nhất, Sĩ Vĩ, Sĩ Khuông, Hoàn Trị, Cam Lễ đã dùng Cửu Chân làm cứ điểm cố thủ cuối cùng.

3.3. giai đoạn thuộc Ngô ( 227 - 263)

Nội dung ẩn:

- 248: khởi nghĩa Bà Triệu VS Đông Ngô*:
Địa bàn: Cửu Chân, Giao Chỉ*
Triều vua TQ: Ngô Tôn Quyền ( 168 – 189)
Tướng lãnh đạo đàn áp: Lục Dận

Nội dung ẩn:

Triệu Ẩu khởi nghĩa, bùng nổ từ huyện Quân Ninh, quận Cửu Chân*. Nhà Đông Ngô sai Lục Dận ( con của anh ruột Lục Tốn) dận 8000 quân đánh dẹp*.
* Cuộc khởi nghĩa này nhuốm nhiều màu sắc huyền thoại và tín ngưỡng phồn thực. Chính sử TQ chỉ chép chung chung là lúc đó Giao Chỉ loạn lạc liên miên, quân Ngô sang chiêu an/ đánh dẹp được nhiều nhóm nổi dậy. Chỉ có các sách huyền sử, dã sử TQ mới chỉ đích danh bà Triệu.
* An Nam Chí Lược ( đời đầu Trần) là bộ sử do người Việt viết xưa nhất chỉ đích danh Triệu Ẩu.
* thời Đông Hán không thấy tên huyện này. An Nam Chí Lược chắc lấy tên địa danh của vùng đất đó dưới đời Trần ( thời đại mà Lê Tắc sống).
* Triệu Ẩu không hẳn là tên hay biệt danh nhiều khả năng là 1 cái tên phiên âm chứ không phải tên thực. Chỉ chắc chắn 1 điều là bà không thể mang tên Thị Trinh vì đây là tên do Trần Trọng Kim tự ý đặt ra. Cửu Chân suốt đời Đông Ngô vẫn còn rất xa xôi đối với TQ, nên khó tin ở đây đã bị “ giáo hóa” đến độ người Lạc dùng họ và đặt tên “ Trinh” cho con gái. Vì câu chuyện vú dài 3 thước, Lục Dận cởi truồng, Lục Dận đóng cọc gỗ hình dương vật để trấn yểm lời nguyền của Bà Triệu, sắp xếp lại thấy rõ toát lên màu sắc tín ngưỡng phồn thực có từ đời Hùng Vương.
* ANCL: bình xong loạn, Dận được phong An Nam tướng quân. Đến 258 được phong Đô Đình Hầu.

3.4. giai đoạn Tấn - Ngô ( 263 - 280)

Nội dung ẩn:

- ( 263 – 264): khởi nghĩa Lữ Hưng VS Đông Ngô:
Địa bàn: quận Cửu Chân, Nhật Nam
Triều vua TQ: Ngô Cảnh Hoàng Đế Tôn Hưu ( 258 – 264)/ Tư Mã Chiêu
Tướng lãnh đạo đàn áp: công tào Lý Thống

Nội dung ẩn:

Thái thú Tôn Tư tham tàn bạo ngược. Ngay năm đó, Đông Ngô sai thêm Đặng Tuân đến làm thứ sử bộ Giao Chỉ. Vừa đến nơi, Tuân bắt dân nộp 3000 con công sai chở về Kiến Nghiệp. Quân dân sợ đi xa liền họp nhau nổi dậy, quận lại Lữ Hưng làm lãnh đạo, được cả Cửu Chân, Nhật Nam hưởng ứng*. Giết xong Tư, Tuân, Lữ Hưng sai người sang xin nhà Tấn đặt quan thái thú và gửi binh cứu viện.

Nhà Tấn ( thực ra 265 nhà Tư Mã mới chính thức cướp ngôi) nghe tin, liền phong Lữ Hưng làm An Nam tướng quân đô đốc Giao châu chư quân sự, sai Nam trung giám quân Hoắc Dặc sang làm thứ sử Giao châu, cho tùy ý tuyển dụng quan lại. Dặc cử Thoán Cốc làm thái thú, cùng tay chân là Đổng Nguyên, Vương Tố đem quân sang định giúp Hưng. Nhưng chưa đến nơi thì Hưng đã bị công tào Lý Thống giết mất. Cốc cũng ốm chết sau đó không lâu.

Cùng năm này, Đông Ngô tách Uất Lâm, Thương Ngô, Nam Hải ra lập thành Quảng châu.

* Nhật Nam độc lập từ lâu, không rõ Toàn Thư chép vậy là ý gì. Champa hưởng ứng kéo quân sang?

- ( 265 – 271) Tấn VS Ngô:
Địa bàn: Giao châu
Phe Tấn: Tấn Vũ Đế Tư Mã Viêm ( 265 – 290)/ thái thú quận Giao Chỉ Dương Tắc/ / tướng Mao Cảnh/ tướng Đổng Nguyên/ tướng Vương Tố/ công tào quận Cửu Chân Lý Tộ/ tướng Giải Hệ ( dưới trướng Đổng Nguyên)/ thái thú mao Miện/ Tùng/ Năng*
Phe Ngô: Đông Ngô Mạt Đế Tôn Hạo ( 265 – 284)/ thứ sử Lưu Tuấn, đại đô đốc Tu Tắc/ tướng quân Cố Dung/ Giám quân Ngu Phiếm/ Uy Nam tướng quân Tiết Hủ/ thái thú Thương Ngô Đào Hoàng/ Giám quân Lý Đỉnh/ Đốc quân Từ Tồn

Nội dung ẩn:

Tuy khởi nghĩa Lữ Hưng đã bị dẹp, nhưng Tấn Vũ Đế Tư Mã Viêm mới lên ngôi, ngay năm 265 lập ra nhà Tấn đã cử Mã Dung* rồi Dương Tắc* sang thay Lữ Hưng làm thái thú quận Giao Chỉ, sau cất lên thứ sử Giao châu*. Ông này vận động được 2 quận Cửu Chân và thậm chí Uất Lâm ( đã tách ra làm Quảng châu) hưởng ứng.

Đáp lại, Đông Ngô phong Lưu Tuấn làm thứ sử Giao Châu, cùng đại đô đốc Tu Tắc, tướng Cố Dung 3 lần tấn công Giao Chỉ đều bị đánh bại. Đáp lại, năm 268, Dương Tắc cùng 2 tướng Mao Cảnh, Đổng Nguyên đánh chiếm quận Hợp Phố, giết Tu, Cố dưới thành*.

Tháng 10 năm 269, Đông Ngô sai Giám quân Ngu Phiếm, Uy Nam tướng quân Tiết Hủ, thái thú Thương Ngô Đào Hoàng, Giám quân Lý Đỉnh, Đốc quân Từ Tồn mở chiến dịch đánh Giao Chỉ lần 4. Phiếm, Hủ, Hoàng từ Kinh châu đánh xuống. Đỉnh, Tồn từ đường biển tiến sang, họp nhau tại Hợp Phố.

Đến năm 271, Phiếm, Hủ, Hoàng giao chiến với Dương Tắc ở sông Phần Thủy*, vẫn bị Tắc đánh bại. Bị giết mất 2 tướng, Ngô phải rút quân về giữ thành Hợp Phố. Hủ mắng Hoàng tự nguyện tòng quân mà để thua trận, muốn đổ trách nhiệm. Hoàng phân trần rằng mình không được tự tiện hành động, quân sĩ không đoàn kết nên mới thất bại. Để chứng minh, ngay đêm đó, Hoàng dẫn vài trăm quân đánh úp Đổng Nguyên, cướp được nhiều của cải. Hủ mới phục, cử Hoàng làm Tiền bộ đô đốc.

Hoàng theo đường biển, bất ngờ tiến vào châu*, giết chết Đổng Nguyên*. Hoàng lại đem mấy nghìn tấm thổ cẩm và số của cải cướp của Đổng Nguyên lần trước tặng cho quân nổi dậy Phù Nghiêm Dị. Cầm đầu là Lương Kỳ được tặng vật hậu hĩnh liền kéo hơn 1 vạn quân họp với Đông Ngô đánh Tấn. Thế quân Ngô chuyển mạnh.

Dương Tắc cử Vương Tố thay Đổng Nguyên, cùng Giải Hệ giữ thành chống cự. Đào Hoàng dùng kế li gián, cho em Hệ là Giải Tượng cùng đi xe ngựa, cho nổi trống theo hầu, lại sai Tượng viết thư dụ Hệ. Vương Tố ngờ Hệ tạo phản nên giết Hệ. Quân Ngô đánh chiếm quận, Vương Tắc, Mao Miện, Tùng, Năng đều tử trận.

Lúc này chỉ còn công tào Cửu Chân là Lý Tố cố giữ quận chống lại nhà Ngô, không nghe chiêu hàng. Đào Hoàng đánh hạ thành trong 1 canh giờ, giết chết.

* Mao Miện không biết là ai, làm thái thú quận nào. Tùng, Năng cũng không biết là ai, suốt cuộc chiến không nghe nhắc tới. Cả 3 đều tử trận, được Tư Mã Viêm truy tặng.
* Toàn Thư: Mã Hưng, người Ba Tây. Vừa sang không lâu thì ốm chết, Dương Tắc sang thay.
* Toàn Thư: Dương Tắc, người Kiện Vi
* đến cuối 271 mới phong, ấn chưa sang thì Tắc bị giết mất.
* tưởng thưởng công lao. Mao Cảnh được làm thái thú Uất Lâm, Đổng Nguyên làm thái thú Cửu Chân
* sông ơ huyện Tân Hội tỉnh Quảng Đông bây giờ.
* không nói rõ châu gì.
* khi giao tranh, Đổng Nguyên phá cầu, ngầm đặt phục binh. Không ngờ Đào Hoàng đoán được, sai quân giáo dài đi sẵn phía sau. Phục binh khi đổ ra đều bị đánh lui.

- 271: Cửu Chân: khởi nghĩa Phùng Nghiêm Dị VS Đông Ngô:
Địa bàn: quận Cửu Chân
Triều vua TQ: Đông Ngô Mạt Đế Tôn Hạo ( 265 – 284)
Tướng lãnh đạo đàn áp: không rõ

Nội dung ẩn:

Không rõ nổ ra khi nào. Khởi nghĩa Phùng Nghiêm Dị chỉ nghe nhắc 1 đoạn rất ngắn ở cuộc chiến Tấn – Ngô. Chỉ biết đội quân này có ít nhất hơn 1 vạn người, có 1 tướng là Lương Kỳ. Khi Đào Hoàng chiêu dụ thì đi theo quân Ngô đánh Tấn. Số phận sau đó không rõ.

Chỉ có Đại cương LSVN chú ý ghi lại cuộc khởi nghĩa này.

= > 16 cuộc chiến: 7 cuộc là các quan người Hán lại đánh nhau

__________________